Temat starości i szacunku dla osób starszych wiekiem bez wątpienia bazuje w Piśmie Świętym na czwartym przykazaniu Dekalogu, które określa stosunek dzieci, młodzieży, a potem osób dorosłych do rodziców: „Czcij ojca twego i matkę twoją, abyś długo żył na ziemi, którą Pan, Bóg twój, da tobie” (Wj 20, 12; Pwt 27, 16; por. Prz 1, 8; 6, 20). Bóg obiecuje długie życie postępującemu sprawiedliwie i obdarzającemu szacunkiem swoich rodziców. Podobne słowa odnajdujemy również w Księdze Mądrości Syracha: „Kto szanuje ojca, długo żyć będzie” (3, 6). Warto zwrócić uwagę także na takie zdania: „Bojaźń Pańska dni pomnaża, krótkie są lata grzesznika” (Prz 10, 27) oraz „Siwy włos ozdobną koroną: na drodze prawości się znajdzie” (Prz 16, 31).

W tradycji biblijnej wspomniane przykazanie zostało pogłębione i sprecyzowane. Posłuszeństwo rodzicom i szacunek względem nich wyrażały się unikaniem takich zachowań, jak: krnąbrność i brak szacunku, wyśmiewanie (Prz 30, 17), lekceważenie (Prz 23, 22; Syr 3, 13), okradanie, (Prz 28, 24), bicie (por. Wj 21, 15) czy złorzeczenie (Prz 20, 20; 30, 11). Innymi słowy - potomstwo było zobowiązane do posłuszeństwa rodzicom, wspierania ich w starości i okazywania im szacunku aż do końca ich dni, nawet jeśliby doszło u nich do starczej demencji: „Synu, wspomagaj swego ojca w starości, nie zasmucaj go w jego życiu. A jeśliby nawet rozum stracił, miej wyrozumiałość, nie pogardzaj nim, choć jesteś w pełni sił. Miłosierdzie względem ojca nie pójdzie w zapomnienie, w miejsce grzechów zamieszka u ciebie” (Syr 3, 12-14).

Błogosławione życie

„Miarą naszych lat jest lat siedemdziesiąt lub, gdy jesteśmy mocni, osiemdziesiąt; a większość z nich to trud i marność: bo szybko mijają, my zaś odlatujemy” (Ps 90 [89], 10). Psalmista ma świadomość biologicznych ograniczeń ludzkiej egzystencji, więc realnie patrzy na lata, których możemy dożyć. Odstaje to nieco od relacji np. Księgi Rodzaju, gdzie jest mowa o długowieczności tzw. patriarchów, z których Metuszelach - syn Henocha - przeżył aż 969 lat (w niektórych przekładach Pisma Świętego jego imię brzmi Matuzalem; stąd też przysłowiowy „matuzalemowy wiek” - określenie czyjejś długowieczności). Dzisiejsza biblistyka stoi zasadniczo na stanowisku, by liczby te traktować symbolicznie, jako wyobrażenie Bożego błogosławieństwa i życia w przyjaźni z Bogiem. Na pewno nie należy traktować ich dosłownie.

Biblia generalnie pochwala starość. Identyfikuje ją z jednej strony z mądrością („Jak sąd przystoi siwym włosom, tak starszym umieć doradzać” (Syr 25, 4), z drugiej natomiast - z władzą. Starsi stoją przecież na czele izraelskiego społeczeństwa zarówno w czasach przed Chrystusem, jak i po Nim.

„Nowy leksykon biblijny” (Wydawnictwo „Jedność” 2011, s. 694) tak pokrótce definiuje zagadnienie starości w Biblii: „Starość ma w Biblii dwa aspekty, przy czym wydaje się, że przeważa ten pozytywny. Wprawdzie jest mowa o trudzie, bezradności, smutku (…), o ubywaniu sił życiowych (…), to przecież nawet wtedy starości trzeba okazać szacunek. Pomimo tego wszystkiego podeszły wiek jest upragnionym darem Bożym (…). Pomyślmy też o starcu Symeonie (Łk 2, 25-32), który z wdzięcznością wypowiada swoją wzruszającą modlitwę (…). Podeszły wiek jest znakiem łaski Bożej i jednocześnie rodzajem Bożego wyroku na korzyść pobożnych: od starca, właśnie dlatego, że wiele przeżył i ma bogate życiowe doświadczenie, należy oczekiwać życia w bojaźni Bożej”.

Starość dziś

Współcześnie często nie mówi się o starości. Osoby zaś w podeszłym wieku traktuje się marginalnie. Na pewno takiego podejścia nie znajdziemy w Piśmie Świętym. Doskonale zdawał sobie z tego sprawę bł. Jan Paweł II, który 1 października 1999 r. w Liście do moich Braci i Sióstr - ludzi w podeszłym wieku pisał: „Jest naturalne, że z upływem lat oswajamy się z myślą o «zmierzchu». Przypomina nam o nim choćby fakt, że szeregi naszych krewnych, przyjaciół i znajomych coraz bardziej się przerzedzają: uświadamiamy to sobie przy różnych okazjach, na przykład gdy spotykamy się z najbliższymi, w gronie kolegów z dzieciństwa, ze szkoły, ze studiów, z wojska czy z seminarium... Granica życia i śmierci przesuwa się przez nasze wspólnoty i stale przybliża się do każdego z nas. Jeśli życie jest pielgrzymką do niebieskiej ojczyzny, to starość jest czasem, gdy jesteśmy najbardziej skłonni myśleć o wieczności”.

Na końcu swojego listu Jan Paweł II umieścił modlitwę, której fragment warto przytoczyć: „Spraw (Boże), byśmy z miłością przyjmowali Twoją wolę, zawierzając się każdego dnia Twoim miłosiernym dłoniom. Gdy zaś nadejdzie chwila ostatecznego «przejścia», pozwól, abyśmy umieli ją powitać z pokojem w sercu, nie żałując niczego, co przyjdzie nam porzucić. Kiedy bowiem po długim poszukiwaniu spotkamy Ciebie, odnajdziemy też wszystkie prawdziwe wartości, jakich zaznaliśmy na ziemi, a także tych, którzy poprzedzili nas w znaku wiary i nadziei”. Nic dodać, nic ująć.