Ks. Paweł Borowski: Jak się zaczęła Twoja przygoda z błogosławionymi z obozu w Działdowie?

Andrzej Rutecki: Należałem do liturgicznej służby ołtarza i w 2009 r., kiedy obchodziliśmy 10. rocznicę beatyfikacji Męczenników Działdowskich, razem z naszym opiekunem ks. kan. Zdzisławem Syldatkiem włączaliśmy się w organizację obchodów. Przygotowaliśmy przedstawienie o życiu biskupów, w którym grałem abp. Juliana Nowowiejskiego. Od tego czasu zacząłem się tym miejscem i jego historią interesować. Wcześniej nikt mi zbyt wiele o tym nie mówił.

W lesie komornickim, niedaleko Działdowa, znajduje się cmentarz z wymownym pomnikiem – ręką wzniesioną ku niebu.

Tak, to wymowny symbol dla każdego, kto to miejsce odwiedza. Tam pochowani są ci, którzy zginęli w niemieckim obozie w Działdowie.

Jedna z mieszkanek opowiadała mi historię, że kiedy chodzili wykopywać żyjących zauważyli, że z ziemi wystaje ręka skierowana ku niebu.

Trudno dziś rozstrzygać, ile w różnych opowiadaniach jest historii, a ile legendy, ale z pewnością jest to symbol, który przemawia. Pomimo cierpienia i szalejącej nienawiści oprawców niemieckich Bóg zapalił światło nadziei. Ręka wzniesiona w geście błagalnym ku Bogu przypomina, że On wysłuchuje modlitwy i choć musiało upłynąć wiele lat od tej zbrodni, to jednak dzięki wysiłkom wielu osób pamięć o tym miejscu, a przede wszystkim o tych, którzy tu oddali swoje życie, została ocalona.

Przez wiele lat obóz nazywany był koszarami, a miejsce pochówku zamordowanych „łapą”.

To niestety smutna prawda. Świętej pamięci ks. kan. Marian Ofiara, wielki orędownik pamięci o ofiarach obozu KL Soldau, zawsze podkreślał, że to miejsce jest przesiąknięte krwią i trzeba po nim stąpać z szacunkiem i mówić z szacunkiem. Dziś rzeczywiście to się zmieniło. Rzadko słyszy się określenie koszary, a w świadomości mieszkańców miejsce to znane jest jako obóz śmierci.

Z czego wynikała ta historyczna amnezja?

W czasie wojny miasto Działdowo miało niewielką liczbę mieszkańców. Część z nich zginęła w działaniach wojennych, część została wysłana na roboty przymusowe, niektórzy wyemigrowali. Po wojnie mamy napływ nowych ludzi, którzy nie znali już tej tragicznej historii. Często chcieli już zapomnieć o tragizmie wojny, w spokoju żyć ze swoimi rodzinami i dlatego nie rozmawiali o tych wydarzeniach.

Myślę, że nowa niewola, w jakiej się znaleźliśmy po wojnie, też miała na to wpływ.

Tak. Rosjanie, pod których wpływy się dostaliśmy, chcieli przemilczeć fakt, że w tym samym miejscu zorganizowali obóz NKWD. Następnie w tych budynkach stacjonowało wojsko ludowe i tak w świadomości mieszkańców zaczęło funkcjonować określenie koszary.

Trzeba jednak pamiętać, że pierwsze upamiętnienie ofiar niemieckich zbrodni dokonało się w czasach PRL-u. Do Działdowa przyjeżdżali byli więźniowie, by spotkać się w celu upamiętnienia tych, którzy w nim stracili życie. Jednak nigdy nie było jakiegoś zrywu, by to miejsce ocalić od zniszczenia i całkowitego zapomnienia.

Przez działdowski obóz przeszła także mama biskupa seniora Andrzeja Suskiego.

Tak. Myślę, że właśnie pamięć o tym sprawiła, że bp Suski bardzo zaangażował się w dzieło ocalenia tego miejsca. Początkowo chciano stworzyć hospicjum, by w miejscu, w którym odbierano ludziom godność i życie, pomagać godnie odchodzić z tego świata. Niestety, koszty renowacji i odbudowy okazały się zbyt wysokie i nie udało się tego planu zrealizować. Dopiero po latach i po wielu staraniach, także dzięki zaangażowaniu Stowarzyszenia Odnowy Chrześcijańskiej „Pamięć i Tożsamość”, które tworzymy razem z Zenonem Gajewskim i Andrzejem Reszką, udało się zwrócić uwagę przedstawicieli polskiego rządu na to miejsce i ostatecznie pozyskać przez samorząd miasta Działdowa wsparcie finansowe na prace zmierzające do ocalenia budynków dawnego obozu i stworzenia miejsca pamięci.

Jakie są plany zagospodarowania tego terenu i obiektu?

Ma powstać ogród pamięci, izba pamięci, kaplica, sala konferencyjna – takie są plany burmistrza Działdowa Grzegorza Mrowińskiego. Naszym marzeniem jest stworzenie muzeum pamięci narodowej o zasięgu krajowym. Mamy nadzieję, że uda się nie tylko to miejsce wyremontować, ale że będzie ono funkcjonowało, żyło, że będzie odwiedzane przez pielgrzymów. Dlatego ważne jest, by nagłaśniać to wszystko, co się tutaj dzieje, co w ramach stowarzyszenia czynimy. Już odzywają się do nas rodziny ofiar z prośbą o pomoc w odnalezieniu śladów swoich bliskich, jakiś pamiątek czy listów.

Jadąc na spotkanie z Tobą słuchałem w samochodzie nagrania rozmowy z jedną z osób, która przeżyła obóz.

Na szczęście udało nam się dotrzeć do wielu osób i są to bardzo cenne pamiątki i dokumenty. Dzięki temu powstał film dokumentalny „Soldau. Miasto na pograniczu śmierci” w reżyserii Marii Cegiełki.

Byłem na jego premierze. Wstrząsnął mną bardzo mocno.

Wspomnienia świadków rysują przed nami wielkie okrucieństwo, barbarzyństwo oprawców wobec dzieci i duchownych. Więźniowie opowiadali, że niektóre posiłki przygotowywano z ludzkiego mięsa, zwłaszcza z małych dzieci, które umarły z powodu złych warunków. Jedna z więźniarek, Halina Rogozińska z d. Rutkowska, wspomina, jak Niemcy dla zabawy utopili dziesięcioletniego chłopca w kloace. Zapamiętała to dobrze, bo miała wtedy 14 lat. Ich szatański śmiech prześladował ją przez całe życie. Zaczęła o tym mówić dopiero w 2017 r., gdy dotarli do niej pracownicy IPN-u. Wcześniej próbowała te wspomnienia wyprzeć z pamięci. Jej rodzina znała jej historię jako łączniczki podczas Powstania Warszawskiego, ale o jej obozowym życiu dowiedzieli się dopiero w ostatnich latach.

W jednym z zeznań znajdujących się w aktach IPN-u czytamy, że pewnego dnia do obozu trafiła matka z małym dzieckiem. Wiedząc, co się tutaj dzieje, chciała popełnić samobójstwo, rzucając się z dzieckiem pod koła samochodu. Jej próba nie powidła się, ale za to Niemcy na jej oczach zakatowali to dziecko, a ją pozostawili przy życiu, by oszalała z rozpaczy. Takich świadectw jest mnóstwo. Często się o nich nie mówi, ponieważ są bardzo drastyczne.

Ks. kan. Marian Ofiara, kustosz sanktuarium, mawiał, że traktowanie więźniów i warunki w KL Soldau były o wiele gorsze niż w obozie w Dachau.

W dużych obozach, a takim był obóz w Dachau, panował regulamin. W Działdowie, małym obozie na uboczu, władzę absolutną miał komendant Krause, który robił, co chciał. W innych obozach księża mieli być doprowadzani do śmierci przez ciężką pracę. W KL Soldau znęcano się nad nimi, poniżano i katowano tylko dlatego, że byli księżmi.

Trudno znaleźć światło w tej mrocznej historii.

To prawda, jednak warto przypomnieć wizytę kard. Stefana Wyszyńskiego w Działdowie, która miała miejsce 12 czerwca 1967 r. Wówczas podczas Mszy św. w homilii prymas publicznie nazwał zamęczonych w działdowskim obozie błogosławionymi męczennikami działdowskimi, określając ich jako „jasne promienie w obozie męki”. Jego słowa spełniły się 32 lata później, kiedy podczas pielgrzymki do Ojczyzny w 1999 r. papież Jan Paweł II ogłosił błogosławionymi m.in. męczenników z Działdowa: abp. Juliana Nowowiejskiego, bp. Leona Wetmańskiego i s. Marię Teresę Kowalską, a jako dzień ich liturgicznego wspomnienia wyznaczył właśnie 12 czerwca. Historia ich życia, niezłomność i postawa były znakiem obecności Boga w tym, wydawałoby się, zapomnianym przez Niego miejscu. Warto wspomnieć o cudzie, jaki dokonał się po śmierci bł. Marii Teresy Kowalskiej. Siostra ofiarowała swoje życie za ocalenie swoich towarzyszek niedoli. Po jej śmierci w cudowny sposób wszystkie siostry zostały zwolnione z obozu. To był promień światła rzucony na tę ziemię i zapewnienie Boga – pamiętam o Was! Ważne, byśmy także my o nich pamiętali.

Osoby zainteresowane nabyciem bezpłatnej książki Andrzeja Ruteckiego „Jasne promienie w obozie męki” mogą kontaktować się ze stowarzyszeniem „Pamięć i Tożsamość” pod numerami telefonów 513 024 691 oraz 509 972 975. Stowarzyszenie może pomóc w organizacji pielgrzymek do miejsca pamięci oraz prelekcji, spotkań, pokazów filmowych (także wyjazdowych) dotyczących historii obozu w Działdowie.
Więcej informacji o działalności stowarzyszenia i o obozie w Działdowie na stronie https://pamiectozsamosc.pl/