Kościół jako podmiot historyczny i misterium

W przekazie nauki Kościoła końca drugiego tysiąclecia, którego apogeum był Vaticanum II, została wyeksponowana myśl Kościoła jako podmiotu historycznego i także jako podmiotu misterium. Te dwie rzeczywistości paralelne mniej lub bardziej wzajemnie się przenikają. W wymiarze podmiotu historycznego jest koniecznością zrozumienie kryteriów wartościowania wydarzeń historycznych w świetle kryteriów wiedzy. Aby zrozumieć podmiot misterium, konieczne jest posiadanie także wiary. W tym kontekście podmiot historyczny jest konfiguracją wydarzeń i faktów jedności wspólnoty.
historia misterium Kościoła objawia się w dziejach chrześcijaństwa, co sprawia, że ta historia Ludu Bożego jest niejako przekaźnikiem wiary w Chrystusa i w Jego dzieło zbawcze. W tym procesie wiara jest rzeczywiście wiarą wskazującą i definiującą zawartą w magisterium Kościoła. Zarazem jest ona wiarą celebrowaną w liturgii, wiarą przejawiającą się w kulturze narodów inspirowanych wartością Ewangelii.
Historia Ludu Bożego jest również historią obecności Ducha Świętego w Kościele, obecnością Ducha i Jego łaski, świętości przeżywanej w duchu autentycznego chrześcijaństwa. Świadectwem tej świętości jest katalog wielu męczenników, świętych, błogosławionych.
Historia Kościoła, jest także historią miłości do Boga i miłości względem bliźniego. Historia chrześcijaństwa jest również historią dzieła misyjnego. W duchu ewangelizacji dzieło misji przekazuje światu orędzie o królestwie Bożym. W świetle historii misje wnikają w kulturę narodów różnych kontynentów. Dlatego Kościół jest dla świata korzeniem chrześcijańskiego życia w procesie rozwoju ludzkości. Ponadto Kościół uczy świat życia na miarę świętości i Bożego miłosierdzia.
W tym kontekście świadomość podwójnego wymiaru Kościoła jako podmiotu historycznego i misterium wskazuje, że Kościół jest bardziej tajemnicą misterium w swojej historii, aniżeli w swojej naturze. Dzięki zaś misterium zostaje lepiej zrozumiana tajemnica natury Kościoła.

Vaticanum II: wydarzenie i nowość

Jan Paweł II w liście apostolskim Tertio millennio adveniente eksponuje perspektywę Kościoła sformułowaną na Soborze Watykańskim II. „Sobór jest skoncentrowany na tajemnicy Chrystusa i Jego Kościoła, a zarazem otwarty na świat. To otwarcie było ewangeliczną odpowiedzią na współczesne przemiany w świecie wraz ze wstrząsającymi doświadczeniami XX wieku”. To znajduje swoje odniesienie do rzeczywiście istniejącej więzi między historią i Kościołem, Kościołem XX wieku w kontekście przeobrażeń społeczno-politycznych końca drugiego tysiąclecia. Zatem Vaticanum II jest wydarzeniem, które nie może być wyjęte z kontekstu historyczno-społecznego epoki, w której miało miejsce. Jan Paweł II wyjaśnia, że Sobór Watykański II był odpowiedzią ewangeliczną Kościoła na wstrząsające wydarzenia tego wieku. Tym samym wnosi on w historię ludzkości impuls podjęcia realnego procesu odnowy i przemiany. Wraz z nim zostały zainicjowane nowe relacje między Kościołem i innymi wyznaniami na drodze dialogu koncentrującego się wokół prawdy o autentyczności chrześcijańskiego zbawienia. W tym aspekcie Sobór znalazł swoje potwierdzenie w sposobie przekazu tego przesłania do świata: „Ojcowie Soborowi mówili językiem Ewangelii, językiem Kazania na Górze i Ośmiu Błogosławieństw”. Do niej nawiązuje Ojciec Święty w swoim jubileuszowym przemówieniu do uczestników konferencji na temat realizacji nauczania powszechnego Soboru Watykańskiego II: „W czasie Soboru Kościół przeżył przede wszystkim doświadczenie wiary, zawierzając bezwarunkowo Bogu jak ktoś, kto ufa i ma pewność, że jest kochany. Bezstronna lektura dokumentów Soboru wskazuje, że właśnie zawierzenie Bogu było jego najdoskonalszym aktem. Kto próbowałby patrzeć na Sobór bez pomocy tego klucza interpretacyjnego, pozbawiłby się możliwości wniknięcia w samą jego istotę. Tylko w perspektywie wiary wydarzenie soborowe jawi się naszym oczom jako dar, którego nadal ukryte bogactwo musimy się wciąż uczyć odkrywać”.
Drugim kryterium oceny Vaticanum II, na który wskazuje Tertio millennio adveniente, jest jego miejsce w historii świata i w życiu Kościoła: „Często mniema się, że Sobór Watykański II oznacza nową epokę w życiu Kościoła”. Naturalnie nie chodzi tu o Kościół całkowicie „nowy”, lecz raczej koncentruje się uwaga Papieża na określeniu „inny Kościół” w sensie „modelu” odpowiednio przeobrażającego się do potrzeb czasu i miejscu. Nie należy w tym kontekście zapominać, że Duch Święty w sposób tajemniczy i znaczący działa w świadomości osób, które tworzą Mistyczne Ciało Chrystusa. Do tej myśli nawiązuje Jan Paweł II, wskazując, że „Kościół, aby być wierny swemu Mistrzowi, poszukiwał własnej tożsamości, na nowo odkrywając głębię swej tajemnicy jako Ciało Chrystusa i Jego Oblubienica”. W tym kryje się wielka tajemnica i godność Mistycznego Ciała Chrystusa. „Kościół (...) wsłuchując się pilnie w słowo Boże, potwierdził powszechne powołanie do świętości, zatroszczył się o reformę liturgii, źródło i szczyt swego życia; zainicjował odnowę wielu dziedzin swej egzystencji w wymiarze powszechnym i Kościołów lokalnych; zajął się sprawą budzenia różnych powołań chrześcijańskich, zarówno świeckich, jak i zakonnych, posługą diakonów, kapłanów i biskupów; odkrył na nowo w sposób szczególny kolegialność biskupów jako przywilej służby pasterskiej sprawowanej przez nich w łączności z Następcą św. Piotra”.
Nowe spojrzenie na problemy Kościoła nowego tysiąclecia oraz na jego wewnętrzną dojrzałość ukazuje Ojciec Święty w Tertio millennio adveniente: „Ogromne bogactwo treści, a także nowy, nieznany przedtem ton podania ich przez Sobór są jakby zapowiedzią nowych czasów”. Ma to swoje odniesienie do urzeczywistnienia idei powrotu do Ewangelii, do jej przekazu „językiem Kazania na Górze i Ośmiu Błogosławieństw”. Język przekazu ukształtowany mocą Ewangelii jest odmienny od języka prawa i moralnych pouczeń. W tym dostrzega Papież wielką moc działania Ducha Świętego, który wskazuje na autentyczność chrześcijaństwa opartego na optymizmie i głoszeniu Dobrej Nowiny w duchu radości, Bożej miłości i prawdziwej wiary. Nowość Soboru, którym jest „powrót do Ewangelii”, nie neguje ewolucji historii. Do tej myśli nawiązuje Jan Paweł II w Novo millennio ineunte, gdy mówi: „Idźmy naprzód z nadzieją! Nowe tysiąclecie otwiera się przed Kościołem niczym rozległy ocean, na który mamy wypłynąć, licząc na pomoc Chrystusa. Syn Boży, który z miłości do człowieka przyszedł na świat dwa tysiące lat temu, także dzisiaj prowadzi swoje dzieło: musimy mieć przenikliwy wzrok, aby je dostrzec, a nade wszystko wielkie serce, abyśmy sami stawali się jego narzędziami”.
Papież w Tertio millennio adveniente ukazuje także inną nowość Vaticanum II, która stanowi fundament dialogu między Kościołem a społecznością świata. Jest to rozeznanie autonomii rzeczywistości historii i czasu: „Bóg jest przedstawiony w przesłaniu soborowym jako całkowicie suwerenny Pan wszystkich rzeczy, ale także jako zabezpieczający autentyczną autonomię rzeczywistości doczesnych”. Nawiązując do „autentycznej autonomii rzeczywistości doczesnych”, eksponuje Ojciec Święty specyfikę misji Kościoła, który jest zobowiązany do głoszenia orędzia o zbawieniu w świetle jej autentyczności. W tym aspekcie należy uwzględnić zarówno fakt potrzeby rozeznania autentycznej Ewangelii, jak i również jej formy urzeczywistnienia się historycznego i kulturowego. To stwarza nowy obraz sytuacji historycznej, socjalno-kulturowej, w której znajdują się wszyscy ludzie, zarówno chrześcijanie, jak i niechrześcijanie. W tym kontekście ważne jest uwzględnienie relacji do przeszłości, która jest inicjacją „nowej historii” nie tylko życia wewnętrznego Kościoła, ale także całej społeczności ludzkiej. Najpełniej zaś ta „nowa historia” realizuje się w kontekście pluralizmu i dialogu.
Jan Paweł II w Tertio millennio adveniente wskazuje na Jubileusz Roku 2000 jako sposobność „przyjęcia nauki Soboru - tego wielkiego daru Ducha, ofiarowanego Kościołowi u schyłku drugiego tysiąclecia”. Nie jest to w myśli Soboru jedynie formalnością, iż Vaticanum II zamyka drugie tysiąclecie chrześcijaństwa i ukazuje życie Kościoła w trzecim tysiącleciu. Choć mija 40 lat od jego obrad, nie wszystkie jednak fundamentalne wymiary Soboru Watykańskiego II zostały w pełni przyjęte. Dlatego Papież zachęca do „rachunku sumienia” w duchu weryfikacji tego, co przekazuje światu Vaticanum II. Konsekwencją tego jest właściwe odczytanie relacji istniejących między tym, co postuluje Vaticanum II, a co jest jego reinterpretacją w strukturach życia świata możliwą do odczytania w „znakach czasu”. Dlatego tak znacząco Jan Paweł II przekonuje świat, by czas trzeciego tysiąclecia nie był czasem jedynie zachowawczym, lecz przede wszystkim czasem misyjnym, który skłania do właściwego rozeznania świadomości wiary Kościoła stanowiącej fundament egzystencji Mistycznego Ciała Chrystusa.

*Skróty pochodzą od Redakcji.